Witamy na stronie Stowarzyszenia Przyjaciół Bliznego!.......... Jeżeli masz ciekawe zdjęcia lub opisy dotyczące naszej miejscowości i chcesz się nimi podzielić, napisz do nas: spb.blizne@gmail.com

Prawo spadkowe- testament i jego rodzaje

Prawo spadkowe- testament i jego rodzaje

Pomimo wielokrotnych zmian przepisów prawa było i jest zasadą, ze każdy może dowolnie rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci. Zgodnie z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. (Dz. U. 1964, Nr 16. Poz. 93 ze zm., dalej jako KC) rozporządzać majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.
Testament jest czynnością prawną jednostronna, osobistą, nieskierowaną do konkretnego adresata, odwołalną, dokonaną w szczególnej formie przewidzianej przez ustawodawcę, która zawierającą rozporządzenia spadkodawcy na wypadek śmierci. Podkreślenia wymaga, że tylko oryginał testamentu jest testamentem w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego. Odpis testamentu zwykłego, chociażby był własnoręcznie napisany przez spadkodawcę nie jest testamentem. Zgodnie natomiast z ustawą z dnia 14 lutego 1991r.Prawo o notariacie (Dz. U. 1991, Nr 22, poz. 91) już wypis testamentu sporządzony w formie aktu notarialnego jest równoznaczny z oryginałem.

Rodzaje testamentów

Polskie prawo przewiduje dwie kategorie testamentów: zwykłe oraz szczególne. Do pierwszej kategorii należy testament holograficzny czyli własnoręczny, testament notarialny oraz testament allograficzny. Powyższe testamenty charakteryzują się tym,
że mogą być one sporządzone przez każdą osobę mającą zdolność testowania w każdym momencie i jeżeli nie zostały odwołane przez spadkodawcę określają porządek dziedziczenia niezależnie od tego ile czasu upłynęło pomiędzy sporządzeniem testamentu a śmiercią spadkodawcy.  Drugą grupę tworzą tzw. testamenty szczególne czyli testament ustny, sporządzony na statku powietrznym lub morskim oraz testament wojskowy. Testamenty te mogą być sporządzone jedynie w sytuacji zaistnienia dodatkowych przesłanek przewidzianych ustawą. Ponadto testamenty te w przeciwieństwie do testamentów zwykłych mają czasowo ograniczoną moc. Zgodnie bowiem z art. 955 KC testament szczególny traci moc z upływem 6 miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu.

A. Testamenty zwykłe:

1. Testament holograficzny czyli własnoręczny
Zgodnie z art. 949 KC spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób,
że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Powyższy artykuł wprowadza następujące przesłanki ważności testamentu:
- własnoręczne pismo,
- data,
- podpis
Dla ważności takiego testamentu wystarczy napisanie go w całości pismem ręcznym przez spadkodawcę, położenie podpisu i opatrzenie datą. Wydawać by się mogło, że sporządzenie testamentu w takiej formie jest łatwe do spełnienie, jednakże w praktyce forma ta stwarza wiele problemów.
Przewidziane dla testamentu holograficznego warunki formalne wykluczają możliwość maszynowego sporządzenia testamentu. Ważny będzie jedynie testament sporządzony pismem ręcznym spadkodawcy i podpisany jego ręką (możliwe jest napisanie testamentu protezą czy nawet nogą jeśli spadkodawca był inwalidą) z podaniem jego imienia i nazwiska. Z zasady wykluczone jest zatem parafowanie testamentu czy też opieczętowanie go faksymilą. Nieistotne jest natomiast jakim narzędziem piszącym posługuje się spadkodawca i na jakim podłożu utrwala pismo. Oznacz to, że testament może być spisany ołówkiem, piórem na papierze czy też kredą na murze.
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy podpis spadkodawcy powinien znajdować się pod postanowieniami testamentowymi, by dać w ten sposób do zrozumienia, że odnosi się on do całości spisanych rozporządzeń. Umieszczenie podpisu w innym miejscu pociąga za sobą nieważność testamentu.
Brak daty a także data nieprawdziwa co do zasady powoduje nieważność testamentu. Wyjątek od tej zasady przewiduje § 2 art. 949 KC zgodnie z którym brak daty nie pociąga za sobą nieważności testament własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. Przykładowo, jeśli spadkodawca pozostawił jeden testament, którego treść nie nasuwa wątpliwości a spadkodawca był pełnoletni i nie został ubezwłasnowolniony- testament w tej sytuacji pomimo braku daty jest ważny. Według stanowiska Sądu Najwyższego brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu także wówczas, gdy postępowanie spadkowe doprowadzi do usunięcia wątpliwości o których mowa w art. 949 § 2 KC( uchwała SN z 2 października 1992r. Sygn. Akt III CZP 90/92). Ustawodawca nie precyzuje natomiast miejsca w jakim data powinna się znajdować. Przyjąć należy zatem, że miejsce to nie ma znaczenia dla ważności testamentu. Istotne jest natomiast by data była prawdziwa.
W trakcie pisania testamentu można przekreślać wyrazy, części zdań całe zdania
i fragmenty już napisanego tekstu. Uważa się je wówczas za nienapisane. Można też czynić zmiany i uzupełnienia dokonanych rozporządzeń. Dla ich skuteczności spadkodawca musi ujawnić wole ich dokonania, opatrując je przynajmniej datą. Inaczej dopiski i przekreślenia uznane będą za nieważne.

2. Testament notarialny
Kodeks cywilny nie określa wymagań formalnych, jakim ma odpowiadać testament notarialny. Artykuł 950 KC stwierdza jedynie, że testament może zostać sporządzony w formie aktu notarialnego. Oznacz to tym samym odesłanie do przepisów ustawy z dnia 14 lutego 1991r. Prawo o notariacie. Testament sporządzony zgodnie z art. 950 KC jest więc jednym z wielu aktów notarialnych różniący się od innych jedynie treścią, gdyż zawiera rozporządzenie spadkiem na wypadek śmierci. ]
Spisanie ostatniej woli w formie aktu notarialnego nie jest kosztowne. Wynagrodzenie rejenta za sporządzenie testamentu wynosi maksymalnie 50 zł z tym, że od testamentu zawierającego zapis, polecenie lub pozbawienie spadkobiercy ustawowego prawa
do zachowku notariusz może pobrać 150 zł, a za odwołanie testamentu – 30 zł. Pobiera również 23 % VAT i opłatę kancelaryjną od odpisu (6 zł za każda rozpoczętą stronę + 23 proc. VAT).
Testament sporządzony w formie aktu notarialnego daje spadkodawcy wysoki stopień bezpieczeństwa wyrażającego się w zgodności treści testamentu z jego rzeczywistą wolą. Co więcej udział osoby z wykształceniem prawniczym chroni przed dokonaniem rozporządzeń sprzecznych z prawem jak też przez nieprecyzyjnym sformułowaniem poszczególnych rozrządzeń.

3. Testament allograficzny
Trzecia formą testamentu zwykłego jest testament allegraficzny, który został uregulowany w art. 951 KC. Dla jego ważności niezbędne jest dopełnienie następujących formalności:
- ustne oświadczenie woli przez spadkodawcę wobec odpowiedniej osoby urzędowej i dwóch świadków. Należy zaznaczyć, że do oświadczenia woli nie może zostać użyty inny system znaków (np. język migowy) niż ustnie. W dużej mierze chodzi o to, żeby wola spadkodawcy była powzięta i swobodnie. Jednocześnie należy wskazać, że taki sposób sporządzenia testamentu wyklucza skorzystanie z testamentu alograficznego przez osoby głuche i nieme
- spisanie woli testatora w protokole z podaniem daty jego sporządzenia,
- odczytanie spadkodawcy protokołu z obecności świadków. Przy sporządzenie testamentu tego rodzaju muszą być obecni dwaj świadkowie. Ustawodawca nie zabrania by było ich więcej. Obowiązki świadka może pełnić protokolant, który utrwala treść testamentu.
- podpisanie odczytanego protokołu przez spadkodawcę, osobę urzędową i świadków testamentu. Aktualnie do kręgu osób przed którymi spadkodawca może wyjawić swoją ostatnią wolę należy wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta, marszałek województwa, sekretarz gminy i powiatu oraz kierownik urzędu stanu cywilnego. Każda z ww. osób ma obowiązek przyjęcia oświadczenia i sporządzenia testamentu, jeżeli spadkodawca stawi się w siedzibie właściwej jednostki i ustnie oświadczy swą wolę w obecności świadków. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego nieważny jest testament sporządzony w ten sposób, że spadkodawca oświadczył swą ostatnią wolę wobec sekretarza gminy, który był skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania. W praktyce często spotykamy się z przypadkami w których dochodzi do składania ostatnich oświadczeń woli przed osobami nienależącymi do kręgu osób uprawnionych do odbierania takich oświadczeń bądź naruszeniami prawa przez osoby urzędowe powołane do uczestnictwa przy sporządzaniu takich testamentów. Wówczas testament allograficzny jest nieważny.

B. Testamenty szczególne:

1. Testament ustny
Testament ustny o którym mowa w art. 952 KC można sporządzić w sytuacji, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawca albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Wówczas spadkodawca może oświadczyć swą wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Jeden ze świadków albo osoba trzecia musi spisać oświadczenie spadkodawcy najpóźniej w ciągu roku od jej wyrażenia z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz daty sporządzenia pisma. Pismo to musi być podpisane przez spadkodawcę i co najmniej dwóch świadków.
Należy pamiętać, że świadkiem testamentu ustnego – sporządzonego w obawie rychłej śmierci nie może być osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych, a więc osoba niepoczytalna lub małoletnia a także niewidoma, głucha, niema, niemogąca pisać
i czytać, niewładająca językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, skazana
za fałszywe zeznania. Co istotne, nie może być nim osoba, dla której w testamencie przewidziano jakakolwiek korzyść. Z tego powodu testamenty ustne są niejednokrotnie nieważne. Trzeba wiec pamiętać, że nie może nim być małżonek osoby, która na łożu śmierci przekazuje swa ostatnia wole, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby przez nią adoptowane. Jeśli jednak świadkiem była osoba z tego kręgu, nieważne będzie tylko to postanowienie testamentu, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie przez nią adoptowanej. Jeśli jednak z treści testamentu albo okoliczności wynika, ze testamentu bez tego nieważnego postanowienia spadkodawca by nie sporządził, nieważny jest cały testament.
Po śmierci spadkodawcy, jeżeli jego ostatnia wola, która została wyrażona w obliczu rychłej śmierci nie została spisana za jego życia, w ciągu sześciu miesięcy może ona być stwierdzona przez zgodne zeznanie wszystkich świadków złożone przed sądem.
W sytuacji, gdy przesłuchanie jednego ze świadków napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może zaprzestać na zgodnych oświadczeniach dwóch świadków. Niespełnienie któregoś ze wskazanych warunków formalnych powoduje nieważność tak sporządzonego testamentu co skutkuje zastosowaniem przepisów dziedziczenia ustawowego.

2. Testament sporządzony na polskim statku morskim lub powietrznym
Zgodnie z art. 953 KC podczas podróży na polskim statku morskim lub statku powietrznym testator oświadcza swoją wolę wobec dowódcy statku lub jego zastępcy w obecności dwóch świadków. Dowódca statku lub jego zastępca spisuje ostatnią wolę spadkodawcy podając datę jej spisania i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy. Pismo podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. W sytuacji, gdy spadkodawca nie może podpisać pisma należy na piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy.
Według ustawy z dnia 18.09.2001r. Kodeks morski (Dz. U. 2009r., Nr 217, poz. 933) polski morski to każde urządzenie pływające przeznaczone lub używane do żeglugi morskiej, które stanowi własność polską, uważane jest za polską własność lub uzyskano polską przynależność, zaś polski statek powietrzny w rozumieniu ustawy
z dnia 3.07.2002r. (Dz. U. 2012r., poz. 933) to urządzenie zdolne do unoszeni
się w atmosferze na skutek oddziaływania powietrza innego niż oddziaływania powietrza odbitego od podłoża, wpisane do rejestru cywilnych statków powietrznych.
Podróż spadkodawcy rozpoczyna się z chwilą wejścia spadkodawcy na pokład statku morskiego lub powietrznego a kończy się z chwilą jego opuszczenia. Od tej właśnie chwili istnieje możliwość ważnie sporządzonego testamentu. W literaturze spotykany jest również pogląd, że testament podróżny można sporządzić w czasie postojów w portach tranzytowych.

3. Testament wojskowy
Szczególną formą testamentu jest istnienie testamentu wojskowego, którego kwestie reguluje rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z 30.01.1965r. w sprawie testamentów wojskowych (Dz. U. Nr 7, poz. 38). Zgodnie z § 1 rozporządzenia testament wojskowy może być sporządzony tylko w czasie mobilizacji, wojny albo przebywania w niewoli. Osobami uprawnionymi do korzystania z możliwości sporządzenia w ten sposób testamentu ograniczono do żołnierzy Sił Zbrojnych pełniących czynną służbę wojskową, pracowników cywilnych zatrudnionych w Siłach Zbrojnych i określonych w rozporządzeniu osób cywilnych towarzyszących Siłom Zbrojnych tj. członkowie personelu stowarzyszenia „Polski Czerwony Krzyż” i innych stowarzyszeń udzielających pomocy wojskowej służbie zdrowia, osoby wykonujące czynności duszpasterskie w Siłach Zbrojnych, członkowie służb pomocniczych i inne osoby wykonujące świadczenia osobiste na rzecz Sił Zbrojnych
i pozostałych osób cywilnych, jeżeli znajdują się na obszarze będących pod wyłącznym zarządem organów wojskowych albo na jednostce pływającej Marynarki Wojennej
lub na statku powietrznym należącym do Sił Zbrojnych.
Testament wojskowy można sporządzić w trzech formach:
A) spadkodawca oświadcza swoją ostatnia wolę ustnie sędziemu wojskowemu, który spisuje ją w protokole z podaniem miejsca i daty jego sporządzenia, odczytuje protokół spadkodawcy oraz dokonuje wzmianki. Protokół podpisuje spadkodawca
i sędzia a jeżeli spadkodawca nie może się podpisać sędzia wojskowy powinien zamieścić w protokole uwagę wyjaśniając brak podpisu spadkodawcy.
B) spadkodawca oświadcza swoją ostatnią wolę ustnie w obecności dwóch świadków jednocześnie obecnych z których jeden spisuje wolę spadkodawcy, podając datę
i miejsce jej spisania. Następnie tak sporządzony testament podpisują spadkodawca oraz dwaj świadkowie.
C) w sytuacji, gdy spadkodawca nie może się podpisać, oświadcza swoją ostatnią wolę
w obecności trzech świadków jednocześnie obecnych z których jeden spisuje wolę spadkodawcy, podając datę i miejsce jej spisania wraz z podaniem przyczyny braku podpisu spadkodawcy. Tak sporządzony testament po odczytaniu go spadkodawcy
i dokonaniu o tym wzmianki podpisują wszyscy trzej świadkowie.
Należy jednak pamiętać, że w razie obawy rychłej śmierci spadkodawcy na skutek odniesionych ran czy też choroby, bądź na skutek szczególnych okoliczności zachowanie którejś z ww. form testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, testament wojskowy może być również sporządzony w formie ustnej wyrażonej w obecności dwóch świadków, choćby niejednocześnie obecnych a stwierdzenie treści takiego testamentu może nastąpić
w sposób przewidziany dla testamentu ustnego

Zakaz testamentów wspólnych

Zgodnie z art. 942 KC testament może zawierać rozrządzenie tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, zakaz sporządzania testamentów wspólnych co odnosi
się w głównej mierze do małżonków. W związku z tym, spadkodawcy nie mogą w jednym dokumencie składać wspólnych oświadczeń zawierających dyspozycje odnoszące się do ich majątku po śmierci spadkodawców. Tak sporządzony testament jest dotknięty nieważnością bezwzględną. Nie ma natomiast przeszkód by jeden ze spadkodawców rozporządził swoim majątkiem na wypadek śmierci wyrażając swoją wolę pismem ręcznym z własnoręcznym podpisem oraz datą- zaś na tej samej kartce papieru drugi ze spadkodawców spisał również własnoręcznie swoje rozrządzenie majątkiem. Mamy wówczas mamy do czynienia z dwoma odrębnymi testamentami, nie zaś testamentem wspólnym.

Odwołalność testamentu

Przepis art. 943 KC formułuje zasadę odwołalności testamentu. Czynność tą może dokonać wyłącznie spadkodawca w sposób wyraźny np. przez sporządzenie nowego testamentu poprzez anulowanie poprzedniej czynności lub w sposób dorozumiały czyli przez zniszczenie testamentu bądź przekreślenie jego treści. Należy zaznaczyć że odwołać testament możemy zarówno w całości jak i w części.

Zdolność testowania

Jak wynika z przepisów prawa sporządzać i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, zaś testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela. Zdolność testowania przysługuje wyłącznie osobie fizycznej mającej pełną zdolność do czynności prawnej co oznacza, że nie może sporządzić ważnego testamentu osoba, która nie ukończyła 18 lat (chyba że zawarła ona małżeństwo) oraz osoba ubezwłasnowolniona całkowicie i częściowo. Testament sporządzony przez osobę niemającą zdolności testowania jest bezwzględnie nieważny.